Majątek wspólny a majątek własny małżonków

1. Powstanie wspólności majątkowej pomiędzy małżonkami

W poprzednim artykule poruszony został temat podziału majątku wspólnego małżonków w wyniku rozwodu. Pora zatem przyjrzeć się bliżej przepisom prawa stanowiącym o majątku wspólnym, jak również majątkach odrębnych małżonków objętych wspólnością ustawową. W praktyce często istnieje problem w zakresie zaliczenia poszczególnych składników majątkowych do poszczególnych mas majątkowych.
Poprzednio wspominaliśmy o tym, iż w wyniku powstania wspólności ustawowych tworzą się trzy masy majątkowe – majątek wspólny małżonków jak również odrębna masa majątkowa każdego współmałżonka (tzw. majątek osobisty). W przeważającej większości przypadków, w trakcie trwania małżeństwa, owe trzy masy w życiu codziennym trudno jest oddzielić, gdyż tworzą one pewnego rodzaju całość gospodarczą mającą na celu zaspokojenie potrzeb całej rodziny. Jednakże de iure nie wszystkie składniki majątkowe są własnością obojga małżonków.

2. Majątek wspólny małżonków

Majątek wspólny małżonków jest konsekwencją powstania wspólności ustawowej, która zgodnie z art. 31 §1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego[1] ma swój początek w chwili zawarcia małżeństwa. Wspólność ustawowa to najczęściej tzw. wspólność łączna czyli „bezudziałowa”. Oznacza to, iż w zakresie majątku wspólnego nie można w nim określić udziałów współmałżonka. Zgodnie z regulacją wyżej wymienionego przepisu, wspólność majątkowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w trakcie trwania wspólności majątkowej zarówno przez obu małżonków jak i przez każdego z osobna.

Art. 31 §2 k.r.o. stanowi, iż w skład majątku wspólnego wchodzą w szczególności (a więc nie jest to katalog otwarty):

  1. pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków
  2. dochody z majątku wspólnego, jak również z majątków osobistych każdego małżonka
  3. środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków
  4. kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2016 r. poz. 963, z późn. zm.).

Z lektury art. 31 §1 zd. pierwsze k.r.o. można wywnioskować, iż każda rzecz nabyta w trakcie trwania małżeństwa będzie wchodziła w skład wspólności ustawowej. Jednakże ustawodawca w zdaniu drugim tegoż przepisu: „Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową wchodzą należą do majątku osobistego każdego z małżonków” wyraźnie sygnalizuje, iż sprawa nie jest tak jednoznaczna. Powyższa regulacja stanowi potwierdzenie faktu, iż w małżeństwie w którym małżonkowie objęci są wspólnością ustawową powstaje nie jedna masa majątkowa, a trzy.

Zgodnie z orzecznictwem (wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie sygn. akt: I ACA 293/13) kryterium zaliczenia konkretnego prawa do majątku wspólnego jest nabycie tego prawa choćby przez jednego z małżonków w czasie trwania ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej. Wejście do majątku wspólnego następuje z mocy prawa i nie zależy od woli, a nawet świadomości, małżonka nabywającego określony składnik majątkowy. Ponadto zgodnie z poglądem dr Krystyny Gromek „ Obowiązuje domniemanie, że przedmioty majątkowe nabyte w trakcie wspólności małżeńskiej przez jednego z małżonków zostały nabyte z majątku wspólnego na rzecz wspólności majątkowej.” (Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz. Wyd. 5 Warszawa 2016).

W sytuacji, w której któremuś z małżonków zależy na zaliczeniu poszczególnego składnika majątkowego na poczet swojego majątku osobistego, bądź potwierdzeniu, iż dany składnik majątkowy przynależy do majątku osobistego współmałżonka, może skorzystać z procedury art. 189 k.p.c.[2] (powództwo o ustalenie bądź nieistnienie stosunku prawnego bądź prawa), jeśli posiada w tym interes prawny.

3. Majątek osobisty małżonków

Składniki majątkowe wchodzące w skład majątku osobistego każdego z małżonków wymienia art. 33 k.r.o. Podkreślić należy, iż w przepisie ustawodawca nie posłużył się zwrotem „w szczególności” jak to miało miejsce w art. 31 §2 k.r.o.. W związku z powyższym, składniki majątkowe zawarte w katalogu art. 33 k.r.o. są jedynymi, które mogą wchodzić w skład majątku odrębnego małżonków, a więc jest to katalog zamknięty. Przepis ten ma charakter lex specialis w stosunku do art. 31 k.r.o. i zgodnie z zasadą lex specialis derogat legi generali (przepis szczególna uchyla przepis ogólny) wyłącza on stosowanie przepisu art. 31 k.r.o. w stosunku do składników majątkowych wymienionych w art. 33 k.r.o.

Zgodnie z art. 33 k.r.o. do majątku osobistego należą:

  1. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej;
  2. przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił – jak widać to od woli darczyńcy a nie obdarowanego zależy w skład której masy majątkowej znajdzie się darowany składnik;
  3. prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom – najczęściej są to przedmioty i prawa stanowiące wkład do spółki cywilnej, której wspólnikiem jest jeden z małżonków;
  4. przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków – kategoria ta może nastręczać sporych wątpliwości. Dla uproszczenia sytuacji należy przyjąć, iż chodzi tu np. o ubrania, przedmioty służące do wykonywania zawodu lub pełnienia służby, osobiste dokumenty, przedmioty służące do wykonywania obrzędów religijnych, przedmioty mające dla małżonka dużą wartość w sferze emocjonalnej a nie koniecznie materialnej np. pamiątki rodzinne;
  5. prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie – np. służebności osobiste bądź prawo alimentacji;
  6. przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość;
  7. wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków – nie należy mylić pojęcia „wierzytelność” z pojęciem „wynagrodzenia” gdyż wynagrodzenie stanowi składnik majątkowy majątku wspólnego;
  8. przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków;
  9. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy;
  10. przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Przykład

Jedną ze spraw prowadzonych przez Kancelarię dotyczyła podziału majątku małżeńskiego. Osią sporu było zaliczenie nieruchomości nabytej przez jednego z małżonków bez zgody drugiego, do odpowiedniej masy majątkowej. Wnioskodawczyni argumentowała, że nieruchomość weszła do majątku wspólnego, gdyż została nabyta z środków pochodzących z mająkuwspólnego. Na gruncie przepisów Kodeksu rodzinnego, a konkretnie całego art. 37, sprawa mogłaby wydawać się dość oczywista – nabycie nieruchomości bez zgody współmałżonka powoduje nieważność czynności prawnej (art. 37 §4 k.r.o.). Jednakże w stanie faktycznym naszej sprawy, okoliczność ta nie była taka oczywista.

Wnioskodawczyni miała świadomość tego, że przedmiotowa czynność prawna jej małżonka miała rzeczywiście miejsce. Mimo to, nie złożyła oświadczenia o wyrażeniu zgody na dokonanie takiej czynności, ani nie złożyła oświadczenia, że zgody takiej nie wyraża.

Kancelaria wskazała za J. Ignaczewskim[3], że jeśli nabycie miało odbyć się w ramach majątku wspólnego, to wobec braku wyrażenia zgody przez Wnioskodawczynię skutkowało nie tyle nieważnością całej czynności prawnej, ale jej odmiennymi skutkami prawnymi (modum eventum) i nabyciem w ramach majątku odrębnego.

Brak zgody

Brak wyrażenia zgody przez drugiego małżonka nie wywołuje jeszcze sam z siebie nieważności czynności prawnej. Zgodnie z linią orzeczniczą zapoczątkowaną Uchwałą Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 9 lipca 1993 r. (sygn. akt: III CZP 94/93), potwierdzoną później w Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 3 lutego 1998 r. (sygn. akt: I CKN 478/97) na gruncie art. 37 §1 k.r.o. nieważność umowy bez zgody małżonka, jest ograniczona do części dotyczącej majątku wspólnego.

Zdaniem Sądu Najwyższego czynność dokonana bez zgody małżonka wywiera skutek wobec majątku odrębnego małżonka. W konsekwencji nabycie nieruchomości dokonane przez Uczestnika postępowania (Klienta Kancelarii) nie mogło zostać uznane za nieważne, gdyż skutkowało nabyciem do majątku odrębnego Klienta.

Mając na uwadze zasadę wynikającą z art. 33 ust. 10 k.r.o. i to, że uczestnik zbył w międzyczasie przedmiotową nieruchomość, która weszła przecież w skład jego majątku odrębnego, Wnioskodawczyni nie mogła wyrazić następczej zgody na nabycie nieruchomości w taki sposób, żeby weszła ona do majątku wspólnego. Wobec okoliczności tego, że nieruchomość nie weszła do majątku wspólnego małżonków, rzecz ta nie mogła ulec podziałowi w ramach postępowania sądowego, co czyniło wniosek Wnioskodawczyni bezzasadnym.

Podobał Wam się artykuł o tym czym jest majątek wspólny, a czym majątek własny małżonków? Jeśli macie jakieś sugestie, pytania lub coś do dodania zapraszamy do komentowania na naszym blogu oraz na fanpage. Podzielcie się z nami swoimi spostrzeżeniami. Możecie także pisać swoje sugestie dotyczące kolejnych tematów. Dziękujemy za każdy lajk i pozytywny komentarz.

Autorami tekstu są:

Krzysztof Westfal, radca prawny

Michał Prałat, prawnik

Bibliografia:

[1] Ustawa Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. 1964 nr 9, poz. 59 z późn. zm.

[2] Ustawa Kodeks postępowania cywilnego Dz.U. 1964 Nr 43, poz. 296 z późn. zm.

[3] B. Bieniek, A. Bieranowski, S. Brzeszczyńska, J. Ignaczewski, G. Jędrejek, A. Stępień-Sporek, Małżeńskie prawo majątkowe, C.H. Beck, 2017.

Zapraszamy do zapoznania się również z :